Bochenek, Bochnek, Bochnia

Czytaj dalej
Jan Miodek

Bochenek, Bochnek, Bochnia

Jan Miodek

Profesor Jan Miodek - Rzecz o języku.

Z listu Pana J.C. z Chorzowa: „Dość częstym nazwiskiem w Polsce jest Bochenek. Tymczasem jeden z moich znajomych nazywa się Bochnek, a drugi - Bochnak. Skąd te oboczne formy?”. A ja miałem w moich rodzinnych Tarnowskich Górach kolegę, który się nazywał Szwiec, a nie Szewc - mogę dopowiedzieć, a Państwo zapytają: co mają wspólnego Bochnek i Szwiec?!

Wieliczka - w dokumentach XII-wiecznych Magnum Sal - w dosłownym tłumaczeniu...

Otóż oba te nazwiska zachowały pierwotny kształt rzeczowników „bochenek” i „szewc”. Były nimi postacie „bochnek” i „szwiec” - powtórzone w przywołanych nazwiskach Bochnek (z wariantem Bochnak) i Szwiec. Czytamy w tekstach staropolskich: „Octo panes al. bochniec” (to jeszcze jeden wariant - z przyrostkiem „-ec”), „Szwiec, kiedy się na skóry zadłuży” (Mikołaj Rej 1505-1569), „Nuż szwiec za buty taler, a za safian trzy” (z XVII-wiecznej fraszki mieszczańskiej).

Oba te rzeczowniki - nazwiska łączy jednak przede wszystkim mechanizm, który doprowadził do przekształcenia ich pierwotnych brzmień, a mianowicie żywa w językach fleksyjnych tendencja do wyrównania tematu fleksyjnego odmienianego przez przypadki wyrazu. To były na początku - powtórzmy - formy „bochnek” i „szwiec”. Ponieważ od dopełniacza obowiązywały konstrukcje z tematami bochenk-, szewc-: bochenka, szewca - bochenkowi, szewcowi - bochenkiem, szewcem - o bochenku, o szewcu, te brzmienia tematyczne przeszły do mianownika. W ten sposób utrwaliły się obowiązujące nas postacie: bochenek, szewc, a prymarne: bochnek (bochniec), szwiec, odeszły w przeszłość. Ślad po nich mamy w przywołanych nazwiskach: Bochnek, Bochnak, Szwiec.

...Wielika Sól (z prymarnym brzmieniem wielika, a nie późniejszym wielka), ściągnięta do współczesnej formy Wieliczka

Ten sam mechanizm wyrównania tematu fleksyjnego doprowadził do zmiany kształtu morfologicznego takich słów, jak: sjem, psek, kłek, ociec, Sądecz (Stary, Nowy). Ponieważ od dopełniacza obowiązywały formy z tematami fleksyjnymi sejm- (sejmu, sejmowi, sejmem), piesk- (pieska, pieskowi, pieskiem), kiełk- (kiełka, kiełkowi, kiełkiem), ojc- (po zmianie pierwotnych postaci oćca, oćcu, oćcem w ojca, ojcu, ojcem), Sącz- (po zmianie pierwotnych postaci Sądcza, Sądczowi, Sądczem w Sącza, Sączowi, Sączem), tak jak w wypadku „bochenka” i „szewca” przeszły one do mianownika i obowiązują współczesnych użytkowników polszczyzny: sejm, piesek, kiełek, ojciec, Sącz (Stary, Nowy). Pozostałością po dawnych brzmieniach są nazwa miejscowa Kłecko - od „kłek” (niedaleko Gniezna; pochodził z tej miejscowości zawiadujący slawistyką wrocławską w latach 1868-1909 prof. Władysław Nehring) i przymiotnik (nowo-, staro-) sądecki - z „d” (także nazwisko Sandecki).

A skoro zaczęliśmy dzisiejszy odcinek od „bochenka”, powiedzmy na zakończenie, że stara, poświadczona od XII wieku nazwa miejscowa Bochnia najprawdopodobniej pochodzi od imienia osobowego Bochna lub Bochen i utworzona została przyrostkiem „-ja”. Onomaści nie wykluczają też pochodzenia Bochni od Bochny, Bochna - zdrobnienia od Bolesława albo Borzymira (od boriti „walczyć” + mir „pokój”). Trzecia interpretacja etymologiczna dopuszcza prymarne brzmienie Bochynia - z przyrostkiem -ynia i rdzeniem Boch „moczarowate zagłębienie” (por. na ten temat: Maria Malec: „Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski”, Warszawa 2003, str. 45).

Przy Bochni zaś nie może się nie pojawić Wieliczka - w dokumentach XII-wiecznych Magnum Sal - w dosłownym tłumaczeniu Wielika Sól (z prymarnym brzmieniem wielika, a nie późniejszym wielka), ściągnięta do współczesnej formy Wieliczka.

Jan Miodek

Jan Miodek

Dodaj pierwszy komentarz

Komentowanie artykułu dostępne jest tylko dla zalogowanych użytkowników, którzy mają do niego dostęp.
Zaloguj się

Polska Press Sp. z o.o. informuje, że wszystkie treści ukazujące się w serwisie podlegają ochronie. Dowiedz się więcej.

Jesteś zainteresowany kupnem treści? Dowiedz się więcej.

© 2000 - 2022 Polska Press Sp. z o.o.