Profesor Jan Miodek: Z Ponieca, z Chodcza, z Chodzieży

Czytaj dalej
Fot. Łukasz Zarzycki / Echo Dnia
Jan Miodek

Profesor Jan Miodek: Z Ponieca, z Chodcza, z Chodzieży

Jan Miodek

Pani G.K. z Wrocławia odwiedziła miejscowość Poniec koło Leszna i nie może się nadziwić, że tamtejsza ludność używa form do Ponieca, z Ponieca, Poniecem, w Poniecu.

„Skoro mamy serię strzelec – strzelca, wisielec – wisielca, padalec – padalca, czepiec – czepca, Michalec – Michalca, Kowalec – Kowalca, Pawelec – Pawelca, to dlaczego identycznie nie odmienia się Poniec, czyli z Pońca, Pońcem, w Pońcu?” – pyta Czytelniczka.

Jej odczucia są zrozumiałe, ale wzgląd na długowieczną tradycję, odzwierciedlającą historię i strukturę tej nazwy, przemawia za utrzymującą się w tamtych stronach odmianą z Ponieca, Pońcem, w Poniecu. A dlaczego? – Otóż jest to nazwa utworzona niezwykle archaicznym przyrostkiem „-j” (nie zachował się on do czasów piśmienniczych) od imienia osobowego Poniet, należącego do tej samej rodziny wyrazowej co: niecić, wzniecać, rozniecać, podniecać (się), podnieta. Połączenie Poniet plus miękczące „j” musiało dać postać Poniec, w której „e” nie jest częścią przyrostka „-ec” jak we wszystkich formach przytoczonych przez Panią G.K., ale należy do cząstki rdzennej -niec-. Deklinowanie z Ponieca, Poniecem, w Poniecu jest zatem – powtórzę – całkowicie uzasadnione!

Dodajmy, że na mocy tzw. przegłosu polskiego (polskiego, bo obowiązującego tylko w naszym języku) samogłoska „e” po spółgłosce miękkiej „ń”, a przed spółgłoską „t” musiała przejść w „a” (tak jak np. kwiet – w kwiat, a wietr w wiatr) i w ten sposób imię Poniet zmieniło się na wtórną postać Poniat. Od niej pochodzi nazwisko Poniatowski i nazwa miejscowa Poniatowa na Lubelszczyźnie.

Takim samym archaicznym przyrostkiem „-j” urobiono nazwę miejscową Chodecz (niedaleko Włocławka) od imienia osobowego Chodek: Chodek plus miękczące „-j” dało postać Chodecz. Jest ona rodzaju męskiego i należy ją odmieniać: z Chodcza, do Chodcza, Chodczem, w Chodczu – z „e” ginącym przy deklinowaniu.

Nazwą żeńską jest natomiast Chodzież (niedaleko Piły) – z odmianą: do Chodzieży, Chodzieżą, w Chodzieży. Jej podstawą słowotwórczą jest na pewno cząstka chod-. A że chodami zwano w Czechach strażników granicznych, może nasza nazwa związana była z osadnikami-chodami, obchodzącymi rejon graniczny między Wielkopolską a Pomorzem? – domniemywał mój profesor Stanisław Rospond (1906–1982). A może oznaczono w ten sposób miejsce przechodzenia? Przyrostek „-eż” natomiast – tylko w tej nazwie występujący – skonfrontować można z takimi wyrazami, jak: kradzież, łupież, grabież, młodzież.

Ponieważ w historycznych zapisach spotkać też można wariant Chodziesz – z „sz”, wrocławski onomasta nie wykluczał innej podstawy słowotwórczej z cząstką rdzenną chod – imienia osobowego Chodziech (Chodziecha), do którego dodano dzierżawczy – opisany dziś – przyrostek „-j”. Połączenie Chodziech plus miękczące „j” dałoby Chodziesz, późniejszą Chodzież.

Jan Miodek

Jan Miodek

Dodaj pierwszy komentarz

Komentowanie artykułu dostępne jest tylko dla zalogowanych użytkowników, którzy mają do niego dostęp.
Zaloguj się

Polska Press Sp. z o.o. informuje, że wszystkie treści ukazujące się w serwisie podlegają ochronie. Dowiedz się więcej.

Jesteś zainteresowany kupnem treści? Dowiedz się więcej.

© 2000 - 2022 Polska Press Sp. z o.o.